निष्क्रीयतेचे बळी

आज एलफिंस्टन रोडवर झालेल्या चेंगराचेंगरीची बातमी ऐकून मला बरेच वर्षांपूर्वी काळूबाईच्या जत्रेत झालेल्या चेंगराचेंगरीची आठवण झाली. दोन्ही ठिकाणी बळी गेले हे फारच वाईट झाले. काळूबाईचे बळी (अंध)श्रद्धेचे बळी होते परंतु आज घडलेली घटना ही अत्यंत चीड आणणारी आहे.

काळूबाईच्या जत्रेला जाणे; न जाणे हा सर्वस्वी ऐच्छिक निर्णय होता पण दोन वेळची पोटाची खळगी भरण्यासाठी जाणा-या चाकरमान्यांचे बळी जाणे ही अत्यंत निषेधार्ह गोष्ट आहे.

दोन्ही ठिकाणी प्रशासनाच्या अब्रूची लक्तरे वेशीला टांगली त्याचबरोबर जमावाची मानसिकताही या दुर्घटनेला थोड्या फार प्रमाणात जबाबदार आहे. काही मुठभर लोकांनी पसरवलेली अफवा, पावसामुळे झालेली कोंडी अशा अनेक विचित्र गोष्टींमुळे झालेल्या चेंगराचेंगरीत अनेक निष्पापांचे हकनाक बळी गेले.

पुलाची रुंदी केवळ सहा फूट त्यात पश्चिम आणि मध्य रेल्वे दोन्ही बाजूनी येणारा लोकांचा रेटा या गोष्टी वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित करणारे प्रशासन व तथाकथित स्थानिक लोकप्रतिनिधींचे, स्थानकाचे सद्य नाव बदलून प्रभादेवी करण्यासाठी पाठपुरावा करण्याचा प्रयत्न सगळच हास्यास्पद. कोणत्याही स्थानकाचे नाव बदलून विकास होत नसतो, तोच पाठपुरावा त्यांनी मुलभुत सुविधांसाठी केला असता तर कदाचित ही वेळ आली नसती.

प्रशासनाला निदान एवढेतरी समजायला हवे होते की पुलाची लांबी आणि रुंदीचे व्यस्त प्रमाण हे कधीतरी निष्पाप लोकांच्या बळींचे निमित्त होऊ शकते?

सामान्य लोकांनी रस्त्यावरून चालावे तर खड्डयांचा बळी व्हावे, ट्रेननी जावे तर ह्या अशा घटना आणि आपले सरकार; आमदार खासदारांचे वेतन व भत्ते वाढविण्यात आणि फक्त पाच वर्षाचा कार्यकाळ पूर्ण केल्याबद्ल आजीवन निवृत्ती वेतन देण्यात मग्न.

येथे एक गोष्ट दखल घेण्यासारखी आहे कि सामान्य सरकारी नोकरदारांचे निवृत्ती वेतन, जे 2004 नंतर नोकरीला लागले आहेत ते बंद करण्यात आले आहे व सामान्यांच्या जीवावर मजा करणा-या लोकप्रतिनिधींना पाच वर्षे भ्रष्टाचार केल्याचे बक्षिस म्हणून आजीवन निवृत्ती वेतन ते सुद्धा करदात्यांच्या पैशांमधून. हाच पैसा जर अशा नाठाळांवर उडविण्यापेक्षा मुलभूत सुविधांसाठी वापरला तर सामान्यांचे आयुष्य थोड्या फार प्रमाणात सुखकर होण्यास मदत होईल. बुलेट ट्रेनला तर अनुल्लेखानेच मारलेले बरे.

मायबाप सरकारला माझी हात जोडून एकच विनंती कि सामान्य लोकांच्या सहनशक्तीचा अंत बघू नका, नाहीतर काळ तुम्हाला माफ करणार नाही.

जयंत प्र. पोतदार

 

Advertisements

उद्धटा अजब तुझे सरकार

उगीचच उद्धट साहेबांवर भलते सलते आरोप करू नका. खड्डे-खड्डे म्हणून त्याच्या नावाने खडे फोडलेत पण त्याची दूरदृष्टी तर पहा, आज गरीबांना कोणीच वाली नसताना हे उद्धटसाहेब त्यांच्या बाजूने उभे आहेत. गरीबांनासुद्धा मन आहे इच्छा आकांक्षा आहेत. गरीबांना सुद्धा तरण तलावात पोहायला आवडते. आज उद्धट साहेबांच्या दूरदृष्टी ला सलाम केलाच पाहिजे. नालेसफाई आणि खड्डयांच्या नावाने उगीचच बोटे मोडू नका. ते आपल्यासारख्या सर्व सामान्यांसाठीच झटत आहे. बघा किती बरे वाटत असेल त्यांना जेव्हा ते बघतात गरीबांची मुले सुखनैव रस्त्यावरच पोहतात तेव्हा. Cruise ची सफर सामान्यांना परवडणारी आहे का? आज तुंबलेल्या रस्त्यात चारचाकी वाहनात अडकलेल्यांना स्वस्तात हा अनुभव दिलाच ना उद्धटसाहेबांनी?

ज्युनिअर उद्धट साहेबांबद्ल काय बोलावे ते तर केव्हापासून नाईट लाईफ…नाईट लाईफ बोंबलत आहेत. शेवटी ऑफिसमध्ये अडकून घेतलाच ना नाईट लाईफचा आनंद. दक्षिण मुंबईत अडकलेल्यांच्या मनोरंजनासाठी त्यांनी पेंग्विनचीपण सोय करून ठेवली आहे शिवाय बॅकबेला समुद्रात भराव टाकून मनोरंजन उद्यान बनविणे, महाराजांचे भव्यदिव्य स्मारक बनविणे ही काय लोकोपयोगी कामे नाहीत का? त्यामुळे पुढच्यावेळी रस्त्यावर ह्याच्यापेक्षा जास्त पाणी तुंबेल आणि सामान्य जनतेला रस्त्यावर पोहण्याचा अजून चांगला अनुभव घेता येईल.

आणि हो; महाराष्ट्राच्या राज्यकर्त्यांनी मराठी मुलांना वडा पावच्या गाडीच्या पुढे जाऊच दिल नाही असे म्हणणा-यांनी जरा विचार करावा, रात्री ऑफिसमध्ये वडा पाव खाऊनच झोपलात ना? माझी सगळयांना एकच विनंती आहे उगाचच उद्धटसाहेबांच्या नावाने खड्डे…साॅरी खडे फोडताना जरा विचार करावा. उगीचच बोंबलू नका उद्धटा अजब तुझे सरकार.

तळटीप: वरील लेख काल्पनिक आहे. सर्व पात्रे Banana Republic मधील काल्पनिक पात्रे आहेत. पावसात अडकल्यावर काहीच काम नव्हते म्हणून हा लेख लिहीला आहे.

जयंत प्र. पोतदार

 

आधुनिक…अध्यात्मिक भारत

 

हीच का ती साधू संतांची परंपरा? आणि हेच का आपले संस्कार असा कधी कधी मला प्रश्न पडतो. महावीर जैन, गौतम बुद्ध, गुरू नानक, रामकृष्ण परमहंस, स्वामी विवेकानंद अगदी महाराष्ट्रापुरते बोलायचे झाले तर ज्ञानोबा आणि तुकोबांच्या संस्कारात वाढलेले आपण. असे असताना आज जे आपण स्वयंघोषित संत, बाबा-बुवांचे चाळे आणि अध्यात्माच्या नावाखाली उघडलेले बलात्काराचे कारखाने बघितल्यावर असा प्रश्न पडतो की आपल्याला मिळालेली साधू संताची परंपरा समजण्यास किंवा पेलण्यास आपला समाज नालायक आहे का?

जास्त खोलात विश्लेषण केल्यास असे वाटते की ज्या पाश्चिमात्यांना आपण मोकळे ढाकळे, आधुनिक विचारसरणीचे आणि मुक्त लैंगिकतेचे पुरस्कर्ते समजतो तेच जास्त संस्कारक्षम वाटतात. पाश्चात्यांना आपल्यासारखी साधू संताची गौरवशाली परंपरा आणि संस्कार नसतानासुद्धा ते स्त्रियांचा खुप आदर करतात. मला आश्चर्य या गोष्टीचेच वाटते की ज्या पाश्चात्यांना आपण संस्कारहीन समजतो तेथे कोणत्याही स्त्रीच्या संमतीशिवाय शरीरसंबध ठेवले जात नाहीत आणि योनी शुचितेचे अवडंबर असलेल्या आपल्या देशात आणि ऋषी मुनींची गौरवशाली परंपरा असलेल्या आपल्या देशात हे आधुनिक अध्यात्मिक गुरू असे का वागतात?

कदाचित ह्याचे उत्तर असेही असेल की चर्चिल म्हणाल्या प्रमाणे आपला समाज स्वातंत्र्य उपभोगण्यास लायक नाही आहे. एकदंरीतच सद्य परिस्थिती पहाता असेच वाटते. स्वातंत्र्य म्हणजे स्वैराचार, ओरबाडणे, वखवखाट…JNU मधील आजादी की लडाई,वाचाळ पत्रकारीता आणि reforms ला विरोध.

हे सगळ बघितल्यावर प्रश्न पडतो की खरोखरचं आपण ब्रिटीशांच्या राज्यात गुलामगिरीत होतो की गेली सत्तर वर्षे एका विशिष्ट घराण्याची गुलामगिरी करण्यात आपला समाज धन्यता मानत होता म्हणून ही वेळ आली? खरोखरच विचार करण्याची वेळ आली आहे.

जयंत प्र. पोतदार

 

ही कोणत्याही धर्माची खरी शोकांतिका आहे. आसाराम, अनुष्ठानाच्या नावाखाली स्वतःची शारिरीक भूक भागवत होता. राम रहिम रामाच नाव घेऊन; कृष्णाचा दाखला देऊन साध्वींचा उपभोग घेत होता. खरा कृष्ण त्यांना कळलाच नाही. सोळा सहस्त्र नारींचा उपभोग घेणारा एवढाच सोयीस्कर अर्थ घेणारे हे भोंदू अध्यात्मिक गुरू अजून किती जणांचा बळी घेणार आहेत? हे थांबलेच पाहिजे.

वास्तविक पाहता हिंदू धर्म अथवा कोणताही अन्य धर्म हा सोयीचा मामला झाला आहे.हिंदू धर्माच्या बाबतीत म्हणायचे झाले तर श्रीकृष्ण कोणालाच कळला नाही. कृष्णाने सोळा हजार स्त्रियांचा कधीच उपभोग न घेता तो त्यांचा रक्षणकर्ता झाला. भले कृष्ण ही व्यक्तीरेखा काल्पनिक आहे असे क्षणभर मानले तरी कृष्णाने सांगितलेली भगवदगीता हा एक उत्कृष्ट ग्रंथ आहे ज्याचा उपयोग करून, विख्यात management guru, Peter Drucker याने अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. तो स्वतः, कृष्णाला management guru आणि भगवदगीतेला उत्कृष्ट management ग्रंथ मानतो. Peter Drucker, कृष्णाला आणि भगवदगीतेला प्रेरणास्थान मानतो.

आपले भारतीय अध्यात्मिक गुरू कृष्णाला फक्त भोगी समजतात आणि होळीच्या दिवशी मोठमोठ्या पिचका-या घेऊन नाचेगिरी करण्यात मग्न असतात विशेष म्हणजे अंधभक्तपण त्यांना साथ देतात.

कृष्णाला प्रेरणास्थान मानून एक विदेशी व्यक्ती जगप्रसिद्ध management guru बनू शकते आणि आपलेच स्वदेशी, विकृत अध्यात्मिक गुरू, सोयीस्कर अर्थ घेऊन कृष्णाला आणि आपल्या धर्माला बदनाम करण्यात व्यग्र असतात.

जयंत प्र. पोतदार

 

धर्म

कोणीतरी म्हटलेच आहे की धर्म ही अफूची गोळी आहे. वास्तविक पाहता एखाद्या विशिष्ट धर्मात किंवा आपल्याला आवडणा-या धर्मात जन्म घेणे हे आपल्या हातात नसते; हाच दुवा घेऊन जर विचार केला तर, जन्म घेतल्यानंतर होणा-या धार्मिक संस्कारांच्या मा-याचा परिपाक जर माणसाला धर्मांध अथवा धार्मिक बनण्यास उद्युक्त करत असेल तर ते त्या धर्माचे फार मोठे अपयश आहे असे मी समजतो.

प्रत्येक धर्माची एक स्वतंत्र विचारधारा असते. बरेच जणांच्या मते हिंदू हा धर्म नसून एक विचारधारा आहे संस्कृती आहे. माझे म्हणणे असे आहे की प्रत्येक धर्म हा एक स्वतंत्र विचारधारा आहे, संस्कृती आहे.

हिंदु धर्मानी सहिष्णुता शिकवली पण रूढी परंपरा आणि कर्मकांडात वाया गेला. वर्षभर सण, उत्सव साजरे करणे ते पण रस्त्यात खड्डे करून, ध्वनीप्रदूषण करून समाजाला त्रास देऊन हिंदु धर्माच्या अनुयायांना कसला आनंद मिळतो कोण जाणे. हिंदु धर्म सहिष्णु म्हणावा तर आपले दलित बांधव हिंदु धर्म सोडून इतर धर्मात का जातात? सगळाच गोंधळ.

कट्टर हिंदुत्ववादी सावरकरांच्या नावाचा सोयीस्कर वापर, शिवाजी महाराजांचे नाव घेऊन चाललेले राजकारण हे बघून उबग येतो. सावरकर आदर्श म्हणावेत तर तथाकथित हिंदुत्ववादी गोरक्षक सावरकरांच्या जाज्वल्य राष्ट्रप्रेमाच्या विचारांचा आदर करताना कुठेच दिसत नाहीत. सावरकरांनी तर स्पष्टपणे सांगितले आहे की गाय हा उपयुक्त पशू आहे.

शिवाजीमहाराजांचे विचार अंगी बाळगताना तर त्यांचे अनुयायी कधीच दिसले नाहीत. शिवस्मारक बांधण्यात सर्व सामान्य करदात्यांचे पैसे घालविण्यापेक्षा आहेत त्याच गड किल्ल्यांचे संवर्धन करून महाराजांचे विचार अंगिकारले तर फार बरे होईल पण त्यांच्या अनुयायांचे विचार; महाराजांचे नाव वडा पावाला देण्यापलीकडे जातच नाहीत.

इस्लाम धर्माची जगभर चाललेली वाताहत तर आपण बघतच आहोत. सगळ्यात तरूण धर्म बहाई ज्याचा जन्म इराण मध्ये एकोणीसाव्या शतकात झाला. सर्वधर्म समभाव आणि सगळ्यांचा देव एक आहे या तत्वज्ञानावर आधारीत. त्याचे तत्वज्ञान चांगले आहे पण समस्या ही आहे की कोणत्याही धर्माचे अनुयायी जेव्हा आपापल्या धर्माचे अतिरेकी अंधानुकरण करतात तेव्हा अहंकार निर्माण होतो आणि हेच घातक आहे. म्हणून प्रत्येकाने आत्मचिंतन केले पाहिजे कदाचित साक्षात्कार झाला तर समजेल की मानवधर्म हाच सगळ्यात जुना आणि चिरंतन धर्म आहे. चला तर धर्मांतर करूया मानवधर्मात पुन्हा एकदा.

जयंत प्र. पोतदार

निसर्ग एक अनुभूती …

पाऊस धो धो पडत होता. रविवारची सकाळ…मस्तपैकी आराम करायचा सोडून, निसर्ग भ्रमंती करण्याचा निर्णय घेतला. अनायसे विरारला, सासुरवाडीला आलोच होतो, म्हटल ट्रेकिंगची हौस भागवून घ्यावी. जीवदानीच्या डोंगरावर जायचा निर्णय घेतला. बायकोला विचारले येतेस का? ती म्हणाली एवढ्या पावसात मी नाही येणार पण जाताना छत्री मात्र घेऊन जा. मी म्हणालो वेडी आहेस का? मी पावसात मनसोक्त भिजणार, निसर्गाचा मनसोक्त आस्वाद घेणार.

जीवदानीचा डोंगर चढायला सुरवात केली. प्रत्येक पायरीवर श्रद्धेचे, देवाचे दलाल ठाण मांडून बसले होते. त्यांना चुकवत मी एक-एक पायरी चढत होतो. तरीसुद्धा एका दुकानदाराने मला पकडलेच, साहेब देवीसाठी पुजेचे ताट घेऊन जा, त्याने विनविले. मी म्हणालो,”मित्रा, मी देवळात नाही, निसर्गाचा आस्वाद घ्यायला डोंगरावर जात आहे आणि देव म्हणशील तर तो माझ्या हृदयात आहे.” माझे म्हणणे त्याला पटले असावे कदाचित, तो म्हणाला, बरोबर आहे साहेब तुमचे आणि उत्स्फूर्तपणे त्याने मला मिठी मारली आणि म्हणाला चपला इथेच राहू द्या, पैसे नका देऊ. मी म्हणालो, मला देवळात नाही डोंगरावर जायचे आहे, पावसात मनसोक्त भिजायचे आहे, निसर्गातच देवाला शोधायचे आहे. दुकानदार म्हणाला साहेब तुम्हाला देवीच्या मंदिरातूनच डोंगरावर जायचा मार्ग आहे. मी म्हटले झाली का पंचाईत, नाईलाजाने चपला तिथेच काढून मी मंदिरातून डोंगरावर जायला निघालो.

एकदाचा डोंगरावर पोहोचलो, मुसळधार पावसात यथेच्छ भिजलो. डोळे भरून हिरवाईचा, डोंगरावरून कोसळणार् या धबधब्यांचा आस्वाद घेतला. निसर्ग माझ्यावर त्याच्या किमयेची उधळण करतच होता. मध्येच एखाद्या सुंदर पक्षाचे दर्शन होताच, शीळ कानावर पडताच मन तृप्त व्हायचे.

निसर्गाच्या किमयेची उधळण अंगावर झेलत माझी मार्गक्रमणा चालू होती. अचानक लक्षात आले… निसर्गाने माझ्यावर केलेल्या उधळणीची परतफेड करायची हीच योग्यवेळ आहे. वर्षभर न विसरता साठविलेल्या वेगवेगळया फळांच्या बियांची उधळण मी सुद्धा निसर्गावर करत गेलो आणि तृप्त मनाने परतीच्या प्रवासाला लागलो.
जमेल तश्या प्लास्टिकच्या बाटल्या गोळा करत मी डोंगर उतरू लागलो.

अचानक एक चहाची टपरी माझ्या नजरेस पडली. म्हटल वाह क्या बात है! एक मस्त कडक चहाची ऑर्डर मी चहावाल्याला दिली. चहा पिताच तोंडातून शब्द आले अप्रतिम! तो म्हणाला साहेब काॅफीपण पिऊन बघा. काॅफीपण अप्रतिम होती. मी विचारले किती झाले. तो म्हणाला वीस रूपये झाले साहेब. मी म्हणालो, तुझी काहीतरी चूक होते मित्रा, मी काॅफीसुद्धा प्यायलो. नाही साहेब दोन्ही मिळून वीसच रूपये,तो म्हणाला . मी विचारले, तुला एवढे स्वस्त परवडते तरी कसे? माझी आस्था पाहून त्याने मला त्याची कर्मकहाणी सांगितली, म्हणाला महिन्याचे तीस हजार रूपये भाडे देतो. मी म्हणालो, मग भाव वाढव की चहा-काॅफीचा, एवढ्या वरती येऊन कुणी ही हसत-हसत जास्त पैसे देईल. तो म्हणाला मंदिर कमिटी आम्हाला दर वाढवायला परवानगी देत नाही साहेब. मी म्हणालो कमालच आहे. तो म्हणाला साहेब तुम्ही एव्ह्ढी आस्था दाखविलीत, विचारपूस केलीत बरे वाटले. त्याचा निरोप घेऊन, प्लास्टिकच्या बाटल्यांचे गाठोडं घेऊन पुन्हा परतीच्या प्रवासाला लागलो. वाटेतच निर्माल्य-कलश दिसला, गोळा कलेला प्लास्टिकच्या बाटल्यांचा कचरा कलशात टाकला.

पुन्हा मंदिरमार्गे झपझप पायर् या उतरू लागलो. अचानक मला जाणवले की कोणीतरी माझा हात पकडला आहे. मागे वळून बघितले तर एक वृद्ध गृहस्थ माझ्या हाताचा आधार घेऊ ईच्छित होते. मी म्हणालो आजोबा काळजी करू नका, मी तुम्हाला पायथ्याशी सोडतो. आजोबा म्हणाले, “नाही रे बाळा पायर् या निसरड्या आहेत म्हणून भिती वाटते, मला फक्त मंदिराच्या गाभार् या पर्यंत सोड.” मी म्हणालो ठिक आहे. आजोबांची कर्मकहाणी ऐकत ऐकत मी हळूहळू पायर् या ऊतरू लागलो. गाभार् या जवळ पोहोचताच आजोबांनी मला आशिर्वाद दिला, म्हणाले देव तुझे भले करो आणि ते गाभार् यात निघून गेले. तेवढ्यात मला पुजार् याने खेकसून सांगितले गाभार् यात जागा नाही, तुम्हाला थांबावे लागेल.मला गाभार् यात जाण्यात रस नाही हे सांगण्यासाठी मी मागे वळून बघितले आणि माझी गाभार् यातील देवीशी नजरा नजर झाली. जणूकाही ती मला सांगत होती,” तू गाभार् यात नाही आलास, तरीसुद्धा मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे कारण वर्षानूवर्ष माझ्या बरोबर राहून सुद्धा या पुजार् याना आणि श्रद्धेच्या दलालांना मी कळले नाही पण तू मला ओळखलेस, तुला मी कळले, कारण तू माणसांमधला, निसर्गामधला देव ओळखलास, तू माणसांची सुख दुःख जाणून घ्यायचा प्रामाणिक प्रयत्न केलास आणि हो तू माझ्यासाठी पुजेच ताट आणून, माझ्यावर फुले उधळली नाहीस, ह्याचा सुद्धा मला राग नाही आला कारण तू निसर्गावर बियांची उधळण केलीस हिच खरी पुजा. तू गाभार् यात नाही आलास किंवा तुला पुजार् याने गाभार् यात येऊ दिले नाही, तरी तू माझ्या हृदयाच्या गाभार् यात कधीच विराजमान झाला आहेस.” देवीचा आशिर्वाद घेऊन, एका अविस्मरणीय अनुभूतीचा साक्षात्कार घेऊन मी भारावलेल्या मनाने परतीच्या प्रवासाला निघालो.

-जयंत प्रल्हाद पोतदार